Źródło komentowane
Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stanowisko Zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisława Trociuka z 24 kwietnia 2026 r., znak II.510.413.2026.DC, skierowane do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Arkadiusza Myrchy, dotyczące projektu ustawy o zmianie ustawy — Kodeks postępowania karnego, wpisanego do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod numerem UD370.
Miejsce wpisu w cyklu komentarzy naukowych
Niniejszy wpis jest kontynuacją wcześniejszych analiz dotyczących prawa do tłumacza, rzetelnego procesu oraz pozycji tłumacza w postępowaniu sądowym. Wpis należy czytać razem z komentarzami do opracowania Agnieszki Wiltos o prawie do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza w postępowaniu karnym oraz do opracowania Łukasza Jana Berezowskiego o pozycji i roli tłumacza jako biegłego w postępowaniu sądowym. Wszystkie te teksty prowadzą do wspólnego wniosku: uczestnik postępowania musi nie tylko formalnie otrzymać informację, lecz także realnie ją zrozumieć.
Teza komentarza
Stanowisko RPO do projektu UD370 pokazuje, że pouczenia procesowe nie są czynnością techniczną. Są instrumentem gwarancyjnym, który łączy się z prawem do informacji, prawem do obrony, prawem do sądu oraz standardem rzetelnego procesu. Z perspektywy tłumacza przysięgłego szczególne znaczenie ma projektowany mechanizm publikacji wzorów pouczeń wraz z tłumaczeniami na języki obce najczęściej wykorzystywane w postępowaniu karnym.
Prawo do informacji jako warunek realnego udziału w procesie
RPO trafnie wskazuje, że obowiązek pouczania uczestników postępowania karnego rekompensuje deficyt informacyjny wynikający z nieznajomości prawa. Osoba zatrzymana, podejrzany, oskarżony, pokrzywdzony albo świadek nie działa w procesie karnym jako profesjonalista. Dla większości uczestników procedura karna jest systemem sformalizowanym, stresującym i trudnym językowo. Pouczenie ma umożliwić im zorientowanie się w sytuacji procesowej oraz świadome korzystanie z praw.
Związek z prawem do tłumacza
Prawo do informacji i prawo do tłumacza pełnią podobną funkcję: mają doprowadzić do tego, aby uczestnik postępowania rozumiał, co dzieje się w sprawie i jakie decyzje może podjąć. Jeżeli cudzoziemiec albo osoba niewładająca językiem polskim nie rozumie pouczenia, to może również nie rozumieć, że przysługuje jej prawo do pomocy tłumacza. W takim układzie samo formalne istnienie prawa nie gwarantuje jego skutecznego wykonania.
Projektowany art. 16 § 4 k.p.k.
Szczególne znaczenie ma projektowany art. 16 § 4 k.p.k., który ma stworzyć podstawę do publikowania na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości wzorów pouczeń wraz z tłumaczeniami na języki obce najczęściej wykorzystywane w postępowaniu karnym. Rozwiązanie to może uporządkować praktykę organów procesowych, ograniczyć niespójności terminologiczne i ułatwić pracę sądom, prokuraturze, Policji oraz tłumaczom.
Tłumaczenie formularza nie zastępuje tłumacza
Publikacja formularzy w językach obcych jest rozwiązaniem potrzebnym, ale niewystarczającym. Formularz może przekazać podstawową informację, lecz nie odpowie na indywidualne pytania uczestnika postępowania. Nie wyjaśni znaczenia zarzutu, terminu procesowego, skutków podpisania protokołu, prawa do milczenia, prawa do nieobciążania się czy konsekwencji zrzeczenia się określonych uprawnień. W takich sytuacjach tłumacz pełni funkcję gwarancyjną, a nie wyłącznie techniczno-językową.
Pouczenie formalne a pouczenie zrozumiałe
Najważniejszy problem wskazany w stanowisku RPO dotyczy różnicy między pouczeniem formalnie doręczonym a pouczeniem rzeczywiście zrozumiałym. Skuteczne pouczenie powinno być napisane prostym językiem, dostosowane do aktualnej sytuacji procesowej i kompletne w zakresie potrzebnym adresatowi. Pouczenie zbyt obszerne, niekompletne albo niedostosowane do etapu sprawy może stać się czynnością czysto formalną.
Prawo do milczenia i prawo do nieobciążania się
RPO wskazuje, że obecne pouczenie osoby zatrzymanej o prawie do złożenia oświadczenia i odmowy złożenia oświadczenia jest nieprecyzyjne. Z perspektywy gwarancyjnej powinno zostać zastąpione jednoznaczną informacją o prawie do milczenia oraz prawie do nieobciążania się. Jest to szczególnie istotne w sytuacji zatrzymania, która wiąże się ze stresem, izolacją i często brakiem natychmiastowego dostępu do profesjonalnej pomocy prawnej.
Osoby poniżej 18 roku życia
Stanowisko RPO mocno akcentuje konieczność odrębnego ukształtowania pouczeń dla osób, które nie ukończyły 18 lat. Dotyczy to zarówno osób zatrzymanych, tymczasowo aresztowanych, jak i podejrzanych. Pouczenie dla osoby małoletniej powinno być krótsze, bardziej zrozumiałe i dostosowane do wieku adresata. Szczególne znaczenie ma informacja o obronie obligatoryjnej z art. 79 § 1 pkt 1 k.p.k.
Nadmiar informacji jako zagrożenie dla funkcji gwarancyjnej
Jednym z najważniejszych wniosków stanowiska RPO jest teza, że pouczenia mogą być jednocześnie za szerokie i za wąskie. Są za szerokie, gdy zawierają informacje przedwczesne, wariantowe albo nieprzydatne na danym etapie postępowania. Są za wąskie, gdy pomijają uprawnienia o podstawowym znaczeniu, takie jak prawo do nieobciążania się, zasady obrony obligatoryjnej albo praktyczne informacje dotyczące dostępu do akt w postępowaniu aresztowym.
Pokrzywdzony jako adresat prawa do informacji
Projekt UD370 obejmuje również pouczenia pokrzywdzonego. Jest to ważne, ponieważ prawo do informacji w postępowaniu karnym nie może być analizowane wyłącznie z perspektywy podejrzanego lub oskarżonego. Pokrzywdzony również musi rozumieć swoją sytuację procesową, zwłaszcza gdy chce działać jako oskarżyciel posiłkowy, składać wnioski dowodowe, korzystać z pełnomocnika, żądać tłumacza albo dochodzić ochrony i wsparcia.
Świadek i zrozumiałość obowiązków
RPO zwraca uwagę, że pouczenia świadka powinny zostać uporządkowane. Świadek musi rozumieć obowiązek stawiennictwa, obowiązek mówienia prawdy, odpowiedzialność za fałszywe zeznania, możliwość odmowy zeznań albo odmowy odpowiedzi na pytanie oraz konsekwencje niestawiennictwa. Nadmierne obciążanie świadka informacjami o instytucjach wyjątkowych może osłabiać zasadniczą funkcję pouczenia.
Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami
Bardzo ważny fragment stanowiska RPO dotyczy dostępności projektowanej strony internetowej z pouczeniami. Rzecznik wskazuje, że strona powinna być dostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, a w szczególności powinna zawierać materiały w języku migowym. To istotne, ponieważ dla części osób głuchych pisany język polski nie jest językiem pierwszym i nie zawsze zapewnia pełne zrozumienie pouczenia.
Znaczenie dla tłumaczy przysięgłych
Dla tłumacza przysięgłego stanowisko RPO ma znaczenie praktyczne i systemowe. Pokazuje, że tłumaczenie pouczeń nie jest zwykłym przekładem formularza. Jest elementem gwarancji procesowej. Tłumacz powinien zachować szczególną staranność terminologiczną, ponieważ błąd w tłumaczeniu pouczenia może wpływać na rozumienie prawa do obrony, prawa do milczenia, prawa do zaskarżenia orzeczenia albo obowiązków świadka.
Komentarz końcowy
Stanowisko RPO do projektu UD370 należy ocenić jako ważny głos w dyskusji o jakości postępowania karnego. Projekt zmierza w dobrym kierunku: porządkuje pouczenia, przewiduje wzory formularzy, zakłada tłumaczenia na języki obce i akcentuje potrzebę języka prostego. Jednocześnie RPO trafnie wskazuje, że projekt wymaga dalszego uporządkowania. Skuteczne pouczenie to nie takie, które zostało jedynie doręczone, lecz takie, które uczestnik postępowania może realnie zrozumieć i wykorzystać.
Źródła
1. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stanowisko Zastępcy RPO Stanisława Trociuka z 24 kwietnia 2026 r., II.510.413.2026.DC, dotyczące projektu UD370. 2. Projekt ustawy o zmianie ustawy — Kodeks postępowania karnego, UD370. 3. Agnieszka Wiltos, Prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza w postępowaniu karnym. Wybrane zagadnienia, Acta Universitatis Wratislaviensis No 3502, Przegląd Prawa i Administracji XCII, Wrocław 2013. 4. Łukasz Jan Berezowski, Pozycja i rola tłumacza jako biegłego w postępowaniu sądowym. Wybór orzecznictwa krajowego i Unii Europejskiej, DOI: 10.18778/8142-760-9.03. 5. Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 16, art. 72, art. 204, art. 244, art. 263, art. 300, art. 338, art. 339, art. 353, art. 489, art. 505, art. 573 i art. 607l. 6. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym. 7. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. 8. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/800 z 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym. 9. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, art. 13.
Zakres zagadnienia
- UD370
- RPO
- Rzecznik Praw Obywatelskich
- Kodeks postępowania karnego
- prawo do informacji
- prawo do tłumacza
- rzetelny proces
- pouczenia procesowe
- język prosty
- dyrektywa 2012/13/UE
- dyrektywa 2012/29/UE
- dyrektywa 2016/800