Źródło komentowane
Monika Sadowska, Tłumacz w postępowaniu karnym w ustawodawstwie polskim i rosyjskim – wybrane aspekty, Lingua Legis nr 26, 2018, s. 93–107. Artykuł podejmuje porównawczą analizę wybranych aspektów udziału tłumacza w postępowaniu karnym w prawie polskim i rosyjskim, ze szczególnym uwzględnieniem odpowiedzialności tłumacza, jego praw, obowiązków, kompetencji oraz znaczenia tłumaczenia dla realizacji prawa do rzetelnego procesu.
Teza komentarza
Artykuł Moniki Sadowskiej potwierdza zasadniczą tezę, która powraca w analizach prawa do tłumacza: tłumacz w postępowaniu karnym nie jest dodatkiem organizacyjnym do czynności procesowej. Jest jednym z warunków realnego uczestnictwa osoby niewładającej językiem postępowania w procesie. Bez skutecznej pomocy tłumacza prawo do informacji, prawo do obrony i prawo do rzetelnego procesu mogą pozostać jedynie deklaracją.
Prawo do rzetelnego procesu jako punkt wyjścia
Autorka rozpoczyna od wskazania, że prawo do rzetelnego procesu jest fundamentalnym prawem każdej osoby w demokratycznym państwie prawa. W przypadku uczestników postępowania, którzy nie władają językiem procesu, gwarancja ta wymaga czegoś więcej niż formalnego dopuszczenia ich do udziału w czynności. Wymaga zapewnienia komunikacji, zrozumienia i możliwości reakcji procesowej. Tę funkcję pełni tłumacz.
Wspólna płaszczyzna: art. 6 EKPC
Sadowska trafnie opiera analizę na art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Przepis ten gwarantuje oskarżonemu m.in. prawo do otrzymania informacji w języku dla niego zrozumiałym oraz prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie rozumie lub nie mówi językiem używanym w sądzie. Z tej perspektywy tłumaczenie nie jest usługą pomocniczą, lecz elementem minimalnego standardu procesowego.
Polskie regulacje: art. 72 i art. 204 k.p.k.
W prawie polskim centralne znaczenie mają art. 72 k.p.k. i art. 204 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów dotyczy prawa oskarżonego do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, gdy nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim. Drugi dotyczy obowiązku wezwania tłumacza, gdy zachodzi potrzeba przesłuchania osoby niewładającej językiem polskim albo przełożenia pisma sporządzonego w języku obcym. Łącznie przepisy te pokazują, że tłumacz uczestniczy zarówno w wymiarze gwarancyjnym, jak i dowodowo-organizacyjnym postępowania.
Czynna i bierna znajomość języka
Szczególnie ważny jest fragment artykułu dotyczący czynnej i biernej znajomości języka. Osoba może częściowo rozumieć język polski, ale nie być w stanie precyzyjnie wyrażać swoich myśli. Może też odwrotnie: posługiwać się prostymi zwrotami, ale nie rozumieć języka prawnego, pytań procesowych albo konsekwencji podpisywanego protokołu. Dlatego niewładanie językiem postępowania nie może być utożsamiane wyłącznie z całkowitą nieznajomością języka.
Porównanie z prawem rosyjskim
Autorka pokazuje, że zarówno w polskim, jak i rosyjskim ustawodawstwie osoba niewładająca językiem postępowania powinna mieć zapewnioną pomoc tłumacza. Istotna różnica dotyczy jednak systemowego statusu tłumacza. W Polsce istnieje instytucja tłumacza przysięgłego, regulowana ustawą o zawodzie tłumacza przysięgłego. W rosyjskim porządku prawnym, według analizy autorki, brak było analogicznej instytucji tłumacza przysięgłego, a problem kwalifikacji tłumacza pozostawał znacznie mniej precyzyjnie uregulowany.
Tłumacz przysięgły i tłumacz ad hoc
W polskim modelu zasadnicze znaczenie ma tłumacz przysięgły, ale przepisy dopuszczają także udział tłumacza ad hoc. To rozwiązanie jest praktycznie konieczne w przypadku języków rzadkich, języka migowego albo szczególnych sytuacji, w których nie można szybko uzyskać udziału tłumacza przysięgłego. Problem polega jednak na tym, że tłumaczenie w postępowaniu karnym wymaga nie tylko znajomości języka, lecz także kompetencji prawnych, terminologicznych, etycznych i procesowych.
Odpowiedzialność tłumacza
Jednym z najważniejszych elementów artykułu jest porównanie odpowiedzialności tłumacza. W polskim prawie karnym tłumacz, który przedstawia fałszywe tłumaczenie mające służyć za dowód w postępowaniu, może ponosić odpowiedzialność karną. Autorka wskazuje także na różnicę między polskim a rosyjskim ujęciem odpowiedzialności, w szczególności w zakresie umyślności i nieumyślności wadliwego tłumaczenia. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że tłumacz sądowy działa w warunkach wysokiej odpowiedzialności zawodowej i prawnej.
Jakość tłumaczenia jako warunek skutecznej obrony
Sadowska słusznie podkreśla, że jakość tłumaczenia może wpływać na rozstrzygnięcie sprawy. Niewierne, niepełne albo nieprecyzyjne tłumaczenie wypowiedzi uczestnika postępowania może prowadzić do zniekształcenia materiału dowodowego. W postępowaniu karnym nie jest to problem wyłącznie językowy. Jest to problem procesowy, dowodowy i konstytucyjny, ponieważ dotyka prawa do obrony oraz prawa do sądu.
Kompetencje tłumacza: więcej niż znajomość języka
Artykuł trafnie akcentuje, że biegła znajomość języka nie wystarcza do wykonywania tłumaczenia sądowego. Tłumacz powinien rozumieć terminologię prawną i prawniczą, znać podstawowe instytucje procedury karnej, rozumieć różnice między systemami prawnymi i potrafić zachować bezstronność. W tłumaczeniu prawniczym nie ma pełnej dowolności ekwiwalentów. Dobór terminu musi być świadomy, uzasadniony i zgodny z funkcją tekstu.
Nieprzystawalność systemów prawnych
Szczególnie istotne są uwagi dotyczące nieprzystawalności terminów prawnych różnych systemów prawnych. Polski i rosyjski system prawny posługują się terminami, które mogą wyglądać podobnie, ale funkcjonować w odmiennym kontekście instytucjonalnym. Tłumacz nie może więc automatycznie wybierać pozornego odpowiednika. Musi ustalić sens pojęcia, jego funkcję procesową i możliwe konsekwencje prawne.
Warunki pracy tłumacza na sali sądowej
Autorka zwraca uwagę na warunki wykonywania tłumaczenia ustnego: słyszalność, kontakt wzrokowy, pozycję tłumacza na sali, możliwość zadawania pytań doprecyzowujących oraz dostęp do materiałów. Są to elementy często traktowane jako techniczne, ale w rzeczywistości mają bezpośredni wpływ na jakość tłumaczenia. Jeżeli tłumacz nie słyszy wypowiedzi, nie widzi mówiącego albo nie zna kontekstu sprawy, ryzyko błędu rośnie.
Prawo tłumacza do przygotowania się
W praktyce sądowej istotne znaczenie ma dostęp tłumacza do materiałów pozwalających przygotować się do czynności. Tłumaczenie rozprawy, przesłuchania albo dokumentu procesowego bez znajomości kontekstu może prowadzić do błędów terminologicznych i interpretacyjnych. Z punktu widzenia rzetelnego procesu prawo tłumacza do przygotowania się nie chroni wyłącznie komfortu zawodowego tłumacza. Chroni przede wszystkim jakość czynności procesowej.
Tłumacz jako gwarant komunikacji, nie pełnomocnik strony
Tłumacz nie jest obrońcą, pełnomocnikiem, psychologiem ani doradcą uczestnika postępowania. Jego zadaniem jest umożliwienie komunikacji i wierne przekazanie treści wypowiedzi. Jednocześnie rola ta ma charakter gwarancyjny, ponieważ bez prawidłowego tłumaczenia uczestnik postępowania nie może skutecznie korzystać ze swoich praw. Ta podwójna perspektywa — neutralność tłumacza i gwarancyjny skutek jego pracy — jest jednym z najważniejszych wniosków płynących z artykułu.
Znaczenie dla praktyki tłumacza przysięgłego
Dla tłumacza przysięgłego tekst Sadowskiej ma znaczenie praktyczne. Przypomina, że tłumacz sądowy powinien stale doskonalić kwalifikacje, znać terminologię procesową, rozumieć odpowiedzialność wynikającą z udziału w postępowaniu i umieć odmówić wykonania czynności, jeżeli nie może jej wykonać rzetelnie. Szczególna staranność w tłumaczeniu sądowym nie jest abstrakcyjnym postulatem etycznym, lecz warunkiem ochrony praw uczestnika postępowania.
Komentarz końcowy
Artykuł Moniki Sadowskiej dobrze uzupełnia polską debatę o prawie do tłumacza. Pokazuje, że skuteczna pomoc językowa w postępowaniu karnym wymaga nie tylko przepisów przyznających prawo do tłumacza, ale również systemu kwalifikacji, odpowiedzialności, przygotowania zawodowego i organizacji pracy tłumacza. Prawo do tłumacza jest realne dopiero wtedy, gdy tłumaczenie jest rzetelne, zrozumiałe, terminologicznie poprawne i wykonane w warunkach umożliwiających zachowanie wysokiej jakości.
Źródła
1. Monika Sadowska, Tłumacz w postępowaniu karnym w ustawodawstwie polskim i rosyjskim – wybrane aspekty, Lingua Legis nr 26, 2018, s. 93–107. 2. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 45. 3. Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 6. 4. Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 72 i art. 204. 5. Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego, w szczególności art. 2, art. 6, art. 14 i art. 15. 6. Kodeks karny, art. 233 § 4 i § 4a. 7. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego w postępowaniu karnym.
Zakres zagadnienia
- Monika Sadowska
- Lingua Legis
- tłumacz w postępowaniu karnym
- tłumacz przysięgły
- tłumacz ad hoc
- prawo do tłumacza
- rzetelny proces
- postępowanie karne
- prawo polskie
- prawo rosyjskie
- odpowiedzialność tłumacza
- jakość tłumaczenia sądowego